2019/03/31 VAVO MUSIC

Trịnh Công Sơn là một tượng đài kỳ vĩ của nền âm nhạc Việt. Viết cho đủ về ông là một điều rất khó, cần đến bậc cao thâm. Tôi chỉ là người viết amateur, hôm nay chỉ xin góp thêm một cái nhìn về người nhạc sĩ đáng kính mà cũng đáng thương này.

Ông sinh ra ở Buôn Mê Thuột, nhưng là 1 người con nặng tình gốc Huế. Không học nhạc ở một trường danh tiếng nào, chỉ nhờ niềm đam mê và tài năng thiên bẩm mà ông đã để lại cho đời một khối lượng đồ sộ những tác phẩm bất hủ.

Những lời ca tụng dành cho ông quá nhiều. Người bảo ông là nhạc sĩ hát rong qua nhiều thế hệ, người khác tôn ông là nhạc sĩ viết tình ca hay nhất thế kỷ. Nhạc sĩ Văn Cao bảo, ở Trịnh Công Sơn nhạc và thơ hoà quyện vào nhau không thể tách rời. Đoàn Chuẩn lại bảo Trịnh Công Sơn là phù thuỷ của ngôn từ. Phạm Duy cho rằng Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ của quê hương, tình yêu và thân phận con người, và có lẽ ông đúng nhất.

Riêng Trịnh Công Sơn chỉ khiêm tốn nhận mình là loài chim nhỏ hát chơi trên đầu những ngọn lau.

Ca Khúc Da Vàng

Nếu bảo rằng Trịnh Công Sơn là một nhạc sĩ viết tình ca, dù là hay nhất thế kỷ, thì quá thiếu sót. Với tôi, ông vĩ đại vì có một trái tim yêu thương bao la và nhạy cảm với nỗi đau của quê hương và phận người.

Lớn lên trong giai đoạn điêu linh của đất nước, phải chứng kiến quá nhiều nỗi tang thương chết chóc, nên nhạc của ông là tiếng nấc nghẹn, là nỗi đau cùng cực khi quê hương ngập chìm trong khói lửa chiến tranh. Nhạc sĩ Nguyễn Ðình Toàn từng bảo nhạc Trịnh Công Sơn là những bản tình ca không có hạnh phúc, những bài hát cho một quê hương đổ vỡ.

Làm sao có thể hạnh phúc khi vào một buổi sáng mùa xuân, ông nhìn thấy một đứa bé ra đồng, đạp trái mìn nổ chậm, xác không còn đôi chân? Làm sao có thể vui khi chiều về, ông đi lên đồi cao hát trên những xác người? Làm sao có được một giấc ngủ bình yên khi đêm đêm có tiếng đại bác xa xa dội về thành phố, người phu quét đường dừng chổi đứng nghe, thản nhiên và vô hồn?

Với 1 trái tim yêu thương nhưng mong manh gầy guộc, ông chỉ còn biết van xin cho một quê hương không còn tiếng súng, để phận người vơi bớt khổ đau.

Xin cho mây che đủ phận người/ Xin cho đêm không có đạn bom…./ Xin cho tôi quên phận tù đày/ Cho tôi quên một nấm mộ tươi…

Có lẽ tuyển tập Ca Khúc Da Vàng của ông là những bài hát giá trị nhất, mang theo dấu ấn một giai đoạn nội chiến đau thương nhất của lịch sử Việt. Đây là những bài ca ứa ra từ một tâm hồn rỉ máu, và con tim bi thương tuyệt vọng. Hầu hết những ca khúc này phản đối bạo lực và chiến tranh, kêu gọi tình tự dân tộc để đoàn kết và xoá bỏ hận thù. Với ông, cái chết từ bất cứ phía nào cũng là nỗi đau chung của dân tộc, và cuộc chiến nồi da xáo thịt này, dù bên nào thắng cũng để lại cho mẹ Việt Nam một đất nước u buồn, một núi đầy mồ và một rừng xương khô.

Hai mươi năm nội chiến từng ngày/ Gia tài của mẹ, một rừng xương khô/ Gia tài của mẹ, một núi đầy mồ…

Tình Ca

Ngoài Ca Khúc Da Vàng mang nặng tính phản chiến, Trịnh Công Sơn khởi nguồn với tình ca, và đề tài này chiếm phần lớn trong gia tài âm nhạc của ông.

Ông viết Ướt mi năm 17 tuổi, và bắt đầu được chú ý, nhưng cho đến khi có cuộc gặp gỡ định mệnh với ca sĩ Khánh Ly, nữ hoàng chân đất của quán Văn tổ chức bởi nhóm sinh viên đại học Văn khoa, các tác phẩm của ông bắt đầu gây tiếng vang lớn, nhất là trong giới sinh viên. Từ bệ phóng quán Văn, nhạc Trịnh đi vào phòng trà, được thu băng cassette, và trong một thời gian ngắn đã chinh phục hầu hết người nghe.

Theo Phạm Duy, về phần nhạc, toàn thể ca khúc Trịnh Công Sơn không cầu kỳ, rắc rối vì nằm trong một số nhạc điệu đơn giản, chỉ cần một cây guitar đệm là có thể hát và nghe. Nhạc của ông không thích hợp với các kiểu phối âm rườm rà. Nhưng ngôn ngữ trong nhạc Trịnh Công Sơn mới là tuyệt diệu, rất mới, chất chứa những hình ảnh lạ lùng, quyến rũ như cơn mưa hồng, thuở hồng hoang, dấu địa đàng, cánh vạc bay…

Nói đến nhạc Trịnh phải nói đến phần lời mang nặng chất thơ. Mỗi bài hát của ông là một bài thơ được thăng hoa qua nốt nhạc. Đặc biệt nếu xét về câu cú, ngữ pháp chúng dường như vô nghĩa, khó hiểu, nhưng khi nghe thì lại “phê” như thuốc phiện. Đố ai hiểu được một trích đoạn trong Diễm xưa dưới đây:

Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ/ Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao/ Nghe lá thu mưa reo mòn gót nhỏ/ Đường dài hun hút cho mắt thêm sâu

Xét về nghĩa ngữ, chúng rời rạc mơ hồ, nhưng lại có công năng đưa ta vào cõi du dương mê hoặc.

Tình yêu trong nhạc Trịnh không phải là hình ảnh đôi tình nhân lãng mạn, không có kiểu đôi lứa bên nhau thề non hẹn biển. Hầu hết nhạc tình của ông là những bản tình ca BUỒN DIỄM LỆ.

Vì buồn tủi cho phận người mà cỏ xót xa đưa, đá cũng biết buồn, bia đá biết đau. Nhạc tình của ông không thấy niềm vui, chỉ có Tình xa, Tình nhớ, Tình lỡ… cùng nỗi phiền muộn, đau đớn, xót xa.

Tràn ngập trong tác phẩm của ông phảng phất nỗi buồn theo nhiều cách.

Ngày mai em đi, cồn đá rêu phong rũ buồn, đèn phố nghe mưa tủi hờn, nghe ngoài trời giăng mây tuôn…

Chiều nay còn mưa, sao em không lại, nhỡ mai, trong cơn đau vùi, làm sao có nhau, hằn lên nỗi đau…

Trong Ru ta ngậm ngùi, ông viết những lời thơ buồn, đẹp đến não nề:

Em về, hãy về đi, ta phiêu du một đờị/ Hương trầm có còn đây, ta thắp nốt chiều nay/ Xin ngủ trong vòng nôi, ta ru ta ngậm ngùi/ Xin ngủ dưới vòm cây…

Điều đặc biệt nhất, nhạc của ông không có tuổi. Cứ ngỡ nỗi phiền muộn luôn hiện diện, và có đôi khi nặng tính triết lý trong nhạc của ông chỉ dành cho người lớn tuổi, nhưng không, thực tế cho thấy cả giới trẻ tuổi teen cũng rất yêu thích nhạc Trịnh. Có thể nói hầu hết người Việt Nam, ở mọi lứa tuổi, không ai là không thể ngân nga vài câu hát nhạc Trịnh.

Không những thế, cùng với tiếng hát Khánh Ly, nhạc của ông vượt biên giới để đến với khán giả Nhật năm 1970. Từ đó đến nay Diễm xưa, Hạ trắng, Biển nhớ, Ca dao mẹ… không chỉ là của người Việt, mà còn được yêu thích đặc biệt ở Nhật.

Phận Người Và Cái Chết

Trịnh Công Sơn là người con xứ Huế, cái nôi của Phật giáo, nên ông chịu ảnh hưởng nhiều triết học Phật. Từ bé ông đã bị ám ảnh bởi nỗi chết. Cha ông vì chống Pháp nên ở tù, qua đời khi Trịnh Công Sơn được 15 tuổi. Khổ đau và cái chết của cha khiến ông chứng ngộ được lẽ vô thường của kiếp người. Từ đó, nhạc của ông mang nặng nỗi buồn thân phận.

Ông từng bảo sống thì khó nhưng chết lại quá dễ. Sống và chết chỉ cách nhau vài hơi thở, và đứng trước cái chết mọi thứ trên đời trở nên vô nghĩa.

Alexandros đại đế của Hy lạp cổ sau 12 năm chinh phạt mở mang bờ cõi chưa hề nếm mùi chiến bại, một hôm ngã bệnh và biết mình không qua khỏi, ông mới thảng thốt nhận ra sự hữu hạn của kiếp người. Trong lời trối trăn ông dặn 3 điều:

1. Quan tài của ông phải được khiêng bởi những viên ngự y giỏi nhất.

2. Vàng bạc châu báu của ông tích cóp được trên đường chinh phạt phải được rải dọc đường đến mộ của ông.

3. Khi tẩn liệm ông, phải để 2 bàn tay của ông lắc lư bên ngoài.

Thông điệp của ông là khi thần chết đến, tất cả các vị ngự y giỏi nhất cũng bó tay. Khi ấy, tất cả tài sản ta cả đời góp nhặt cũng sẽ ở lại với thế gian chứ ta không mang theo được. Và hai bàn tay đưa ra ngoài để mọi người thấy rằng ta đến thế gian này trần trụi thì ra đi cũng chỉ với 2 bàn tay trắng, cho dù ta là bậc đại đế của cả thiên hạ.

Steve Jobs, nhà sáng tạo vĩ đại, cha đẻ của các sản phẩm bắt đầu bằng chữ i: iPhone, iPad, iPod, iWatch… qua đời ở tuổi 56 lúc đang trên đỉnh vinh quang. Nhà tỷ phú này rồi cũng không thể dùng tiền mua được mạng sống. Ông từng bảo rằng chả thích thú gì khi mang tiếng là người giàu nhất nghĩa địa. Lúc này ông mới hiểu iLive therefore iDie.

Sinh-lão-bệnh-tử là quy luật của muôn đời. Dù là một bậc quân vương hay tên lính hầu, một tỷ phú hay người ăn xin, đẹp xấu, giàu nghèo, tiếng tăm đều phải một lần chết. Và trước cái chết mọi người đều bình đẳng.

Đây là nỗi ám ảnh lớn nhất nên nhạc Trịnh luôn mang nỗi buồn đau mất mát của thân phận con người. Từ đó ta mới có Cát bụi, Phôi pha, Một cõi đi về, Chiếc lá thu phai, Hát cho một người nằm xuống, độc đáo nhất là trường khúc Đóa hoa vô thường. Trong Gọi tên bốn mùa, ông kết thúc bằng lời tiên đoán buồn thảm:

Nghe xót xa hằn lên tuổi trời/ Trẻ thơ ơi trẻ thơ ơi/ Tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người.

Vào những năm cuối đời, khi tên tuổi của ông chói lọi nhất, ông lại lún sâu vào nỗi cô đơn và niềm tuyệt vọng. Ông từng thốt lên, giờ đây tôi chỉ còn một niềm tin cuối cùng – tin vào niềm tuyệt vọng. Lời hát của ông cũng trở nên quá bi thảm:

Con diều bay mà linh hồn lạnh lẽo/ Con diều rơi cho vực thẳm buồn thêm.

Có lẽ số phận của một thiên tài luôn là bi kịch, và Trịnh Công Sơn cũng không là ngoại lệ.

Cặp Đôi Huyền Thoại

Trong lịch sử tân nhạc Việt có 2 cặp đôi nhạc sĩ – ca sĩ lừng lẫy một thời, đi vào huyền sử Việt. Đó là cặp vợ chồng ca nhạc sĩ Lê Uyên Phương và cặp đôi định mệnh Trịnh Công Sơn – Khánh Ly. Bàn về nhạc Trịnh mà thiếu Khánh Ly thì không thể trọn vẹn, như ly cà phê mà thiếu khói thuốc, như rượu ngon lại thiếu bạn hiền.

Năm 1964, vào một đêm mưa phùn rỉ rả ở phố núi Đà Lạt, Trịnh Công Sơn, một người nhạc sĩ nghèo đã tình cờ gặp cô ca sĩ địa phương trong một quán bar nhỏ có tên Tulip Rouge. Tại đây, Sơn đã như bị mê hoặc bởi giọng hát lạ nhưng ma mị, liêu trai này. Sơn mời Khánh Ly về Sài Gòn để trình diễn nhạc của ông. Tuy vậy, Khánh Ly là người yêu phố núi, thích sự yên tĩnh của chốn núi rừng hơn là một Sài Gòn sôi nổi nhưng ồn ào, nên đã từ chối.

Ba năm sau, năm 1967, định mệnh một lần nữa gọi tên. Ai có thể ngờ Khánh Ly tình cờ gặp lại Trịnh Công Sơn trên đường Lê Thánh Tôn giữa dòng người tấp nập. Đến đây định mệnh an bài. Khánh Ly trở thành nữ hoàng chân đất ở quán Văn trong khuôn viên đại học Văn Khoa. Từ đó cặp đôi này cất cao đôi cánh, đưa giòng nhạc và tiếng hát của mình chinh phục gần như toàn bộ người nghe trong nhiều thập niên.

Bài Hát Ấn Tượng Nhất

Nhạc Trịnh dường như không có bài dở, có thể nói như vậy. Nhưng tác phẩm hay nhất thì tuỳ ở mỗi người, tuỳ tâm trạng. Với cá nhân tôi, ấn tượng nhất là Hát cho một người nằm xuống.

Bài hát có giai điệu trầm buồn thống thiết, cùng nhiều góc cạnh cuộc sống. Ở đó có tình bạn cao đẹp, có niềm xót xa chia lìa buồn thảm, cùng nỗi cô đơn hoang lạnh đến lịm nguời. Bài hát là lời điếu văn tiễn bạn hay nhất thế kỷ, cũng là lời nhắc nhở ta về phận người bấp bênh, còn đó rồi mất đó như bọt biển, sương tan.

Ai rồi cũng một lần nằm xuống, hận thù nào rồi cũng vào lãng quên, chỉ có yêu thương là còn lại.

An Tử Hoà tháng 3/2019, theo Facebook Larry De King (Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả).
XEM NỘI DUNG KHÁC
ĐỀ XUẤT BỞI GOOGLE